Dlaczego dzieci uwielbiają zabawki sensoryczne?

Dzieci uwielbiają zabawki sensoryczne, ponieważ mogą od razu sprawdzić, co stanie się po dotknięciu, naciśnięciu, potrząśnięciu, zgnieceniu albo przesunięciu wybranego elementu. Gniotek zmienia kształt, piłeczka ugina się pod palcami, grzechotka wydaje dźwięk, miękka książeczka szeleści, a ścieżka sensoryczna pozwala poczuć różne faktury całymi stopami. Dziecko nie zastanawia się w tym momencie, czy zabawka ma „wartość rozwojową”. Pociąga je ruch, kolor, dźwięk, opór materiału oraz prosta zależność: robię coś i natychmiast widzę albo czuję efekt. Właśnie dlatego zabawki sensoryczne dla dzieci przybierają tak wiele form — od produktów przeznaczonych dla niemowląt po gniotki, maty i akcesoria, po które chętnie sięgają również starsze dzieci.

Trzy zabawki i trzy zupełnie różne sposoby odkrywania:

Co sprawia, że zabawka jest sensoryczna?

Zabawka sensoryczna została zaprojektowana tak, aby angażować jeden albo kilka zmysłów dziecka. Nie musi przy tym świecić, grać i wykonywać dziesięciu czynności naraz. Sensoryczna może być zwykła piłeczka o ciekawej fakturze, miękka przytulanka, gniotek stawiający opór albo mata, po której dziecko przechodzi bosymi stopami.

Najczęściej myślimy o dotyku, ponieważ to właśnie różne powierzchnie i materiały najłatwiej zauważyć. Gładkie, szorstkie, miękkie, sprężyste, twarde, wypukłe — każda z tych cech daje dłoniom inną informację. Dochodzą do tego kolor, kontrast, dźwięk, ciężar, temperatura materiału i ruch poszczególnych elementów.

Nie każda kolorowa zabawka jest jednak automatycznie sensoryczna. Ważne jest to, czy dziecko może ją aktywnie poznawać. Samo patrzenie na migające światełka szybko zamienia dziecko w widza. Znacznie ciekawsza jest sytuacja, w której to ono wprawia element w ruch, naciska przycisk, ugniata materiał albo potrząsa zabawką i słyszy odpowiedź.

Jakie zmysły angażują zabawki sensoryczne?

Wiele produktów łączy kilka rodzajów bodźców, ale nie zawsze więcej oznacza lepiej. Dobrze zaprojektowana zabawka może być bardzo prosta i koncentrować się na jednym działaniu. Poniższa tabela pokazuje, na co warto zwrócić uwagę.

W codziennej zabawie te podziały naturalnie się przenikają. Dziecko ściskające przezroczystego gniotka czuje opór, obserwuje przemieszczającą się ciecz i zmienia ułożenie dłoni. Podczas chodzenia po ścieżce sensorycznej doświadcza różnych powierzchni, utrzymuje równowagę i planuje kolejny krok.

A co to oznacza w praktyce? 

Jednym z powodów, dla których dzieci lubią zabawki sensoryczne, jest bardzo czytelna zależność pomiędzy działaniem a efektem. Naciskam — zabawka się ugina. Potrząsam — słyszę dźwięk. Przesuwam palec — element zmienia położenie. Puszczam gniotka — zaczyna wracać do swojego kształtu.

Dziecko nie musi znać instrukcji ani czekać, aż dorosły pokaże mu właściwy sposób zabawy. Może eksperymentować i samo odkrywać kolejne reakcje. Jeżeli mocniejsze potrząśnięcie daje głośniejszy dźwięk, prawdopodobnie za chwilę spróbuje zrobić to jeszcze raz. Jeżeli delikatne ściśnięcie gniotka przesuwa brokat tylko odrobinę, sprawdzi, co stanie się po mocniejszym nacisku.

Ta natychmiastowa odpowiedź daje też dziecku poczucie sprawczości. Zabawka nie wykonuje całego przedstawienia samodzielnie. Czeka na ruch małej dłoni.

Dlaczego powtarzanie tej samej czynności nie nudzi?

Dorosły może patrzeć na dziecko, które dziesiąty raz naciska ten sam element, i zastanawiać się, gdzie właściwie jest zabawa. Tymczasem powtórzenie nie zawsze oznacza identyczne doświadczenie. Zmienia się siła nacisku, ułożenie dłoni, tempo ruchu, dźwięk albo pozycja przedmiotu.

Dziecko może powtarzać czynność również dlatego, że zna już jej rezultat. Ta przewidywalność bywa przyjemna. Nie trzeba za każdym razem poznawać nowych zasad ani zastanawiać się, czy uda się wykonać zadanie poprawnie.

Powtarzanie szczególnie dobrze widać podczas:

• ściskania i puszczania gniotka,
• przekładania piłeczki z ręki do ręki,
• nakładania i zdejmowania tych samych elementów,
• przechodzenia kilka razy po tej samej ścieżce,
• otwierania ulubionej strony miękkiej książeczki.

Nie oznacza to, że dziecko będzie zainteresowane każdym produktem sensorycznym. Czasem zabawka trafia w jego potrzeby i wraca do niej codziennie, a czasem wywołuje dwie minuty zainteresowania. Właśnie dlatego warto obserwować, jakiego rodzaju aktywności dziecko wybiera samodzielnie.

W praktyce, każde dziecko szuka innych zabawek. 

Jedno dziecko będzie chciało dotykać każdej napotkanej powierzchni, inne nie polubi piłeczki z wypustkami, choć z przyjemnością sięgnie po gładkiego gniotka. Kolejne wybierze ścieżkę sensoryczną i ruch całego ciała, a jego rodzeństwo spokojnie usiądzie z miękką książeczką.

Różnice nie dotyczą tylko rodzaju zabawki. Znaczenie ma również intensywność bodźca. Miękka przytulanka i twarda piłeczka z wyraźnymi wypustkami angażują dotyk, ale robią to w zupełnie inny sposób. Grzechotka może wydawać delikatny dźwięk albo stać się zdecydowanie za głośna dla dziecka, które woli spokojną zabawę.

Nie próbujmy więc przekonywać dziecka, że konkretny produkt „powinien mu się spodobać”, ponieważ został opisany jako rozwojowy. Zabawka ma przede wszystkim zapraszać do aktywności. Jeśli jej faktura, dźwięk albo ciężar są nieprzyjemne, wybierzmy inny rodzaj bodźca.

Od dłoni aż po stopy — kolejne trzy pomysły na zabawę sensoryczną:

Rodzaje zabawek sensorycznych dla dzieci

Zabawki sensoryczne dla dzieci tworzą bardzo szeroką kategorię. Nie trzeba ograniczać się do jednego rodzaju ani kupować ogromnego zestawu. Kilka dobrze dobranych produktów pozwala zaproponować dziecku spokojną zabawę dłońmi, aktywność całego ciała albo odkrywanie dźwięków i kolorów.

Piłeczki i kształty sensoryczne

Piłeczki są proste, ale dają wiele możliwości. Można je chwytać, ściskać, turlać, przekładać i porównywać. Wypustki, rowki i zróżnicowane powierzchnie sprawiają, że każda z nich może dawać inne odczucia.

Dla młodszych dzieci ważna jest wielkość oraz łatwość utrzymania produktu w dłoni. Starsze mogą wykorzystywać piłeczki w zabawach polegających na sortowaniu, zapamiętywaniu kolejności albo rozpoznawaniu kształtu bez patrzenia.

Gniotki sensoryczne

Gniotki sensoryczne odpowiadają na naturalną potrzebę ściskania, ugniatania i sprawdzania, jak zachowuje się materiał. Mogą być mączne, żelowe, piankowe albo wypełnione cieczą i drobnymi elementami.

Warto zwrócić uwagę na stopień oporu. Bardzo miękki gniotek niemal przelewa się w dłoni, podczas gdy twardszy wymaga mocniejszego nacisku. Nie ma jednej wersji odpowiedniej dla wszystkich dzieci.

Miękkie książeczki i zabawki manipulacyjne

Książeczka sensoryczna nie służy wyłącznie do oglądania obrazków. Dziecko dotyka materiału, przewraca strony, ściska wystające elementy i szuka kolejnych szczegółów. Jeśli pojawia się szelest lub delikatny dźwięk, odkrywa również, jaki ruch go wywołuje.

Zabawki manipulacyjne dodają do tego nakładanie, obracanie, przesuwanie albo dopasowywanie. Dziecko może najpierw badać je bez żadnego celu, a dopiero później odkryć, że elementy da się ułożyć w określonej kolejności.

Maty i ścieżki sensoryczne

Mata lub ścieżka przenosi zabawę z dłoni na całe ciało. Dziecko chodzi, staje, zmienia kierunek i sprawdza, jak poszczególne powierzchnie zachowują się pod stopami. Z kilku elementów można układać krótsze oraz dłuższe trasy.

Nie trzeba też zawsze przechodzić ścieżki od początku do końca. Poszczególne pola mogą stać się wyspami, punktami toru przeszkód albo miejscami, na których trzeba zatrzymać się podczas zabawy ruchowej.

Przytulanki i miękkie zabawki

Pluszak również dostarcza wrażeń dotykowych. Długie lub krótkie futerko, miękkie wypełnienie, szeleszczące uszy, wystające łapki i różne rodzaje tkanin zachęcają do dotykania. Taka zabawka nie stawia wyraźnego oporu jak gniotek, ale daje zupełnie inny rodzaj kontaktu.

Jeśli dziecko wyraźnie wybiera miękkie materiały, warto zajrzeć również do kategorii pluszaki i przytulanki. Nie każda sensoryczna aktywność musi być intensywna, kolorowa i głośna.

Jak wybrać zabawkę sensoryczną?

Zacznijmy od wieku dziecka oraz informacji podanych przez producenta. Produkt dla niemowlęcia musi spełniać inne wymagania niż gniotek, ścieżka albo zestaw przeznaczony dla starszych dzieci. Nie zakładajmy, że określenie „sensoryczna” automatycznie oznacza zabawkę bezpieczną dla każdego wieku.

Przed zakupem odpowiedz sobie na kilka pytań:

1. Jak dziecko najchętniej się bawi? Woli siedzieć i manipulować przedmiotami czy pozostaje niemal cały czas w ruchu?
2. Jakich powierzchni szuka? Gładkich, miękkich, sprężystych, chropowatych czy pokrytych wypustkami?
3. Czy lubi dźwięki? Grzechotanie i szelest mogą zainteresować jedno dziecko, a przeszkadzać innemu.
4. Czy zabawka wymaga nadzoru? Sprawdź wielkość elementów, materiał, rodzaj wypełnienia i zalecany sposób użytkowania.
5. Gdzie będzie używana? Niewielka książeczka lub piłeczka sprawdzi się w podróży, natomiast ścieżka potrzebuje wolnej przestrzeni na podłodze.

Nie kupujmy kilku bardzo podobnych produktów tylko dlatego, że wszystkie noszą nazwę „sensoryczne”. Więcej możliwości daje połączenie różnych aktywności: miękkiej książeczki, piłeczki o ciekawej fakturze i zabawki, która zachęca do ruchu.

Zabawka sensoryczna nie jest tym samym co terapia

Zabawka sensoryczna jest przede wszystkim zabawką. Może zachęcać do dotykania, chwytania, ściskania, porównywania powierzchni i wykonywania kolejnych ruchów, ale sam zakup produktu nie zastępuje diagnozy ani terapii prowadzonej przez specjalistę.

Dotyczy to również produktów reklamowanych jako wspomagające koncentrację albo wyciszenie. Gniotek może zająć dłonie i być dla dziecka przyjemny, ale nie oznacza to, że każde dziecko zacznie dzięki niemu lepiej skupiać się na zadaniu. Dla niektórych będzie pomocą w organizacji aktywności, dla innych kolejnym przedmiotem odciągającym uwagę.

Jeżeli obserwujesz u dziecka silne reakcje na dotyk, dźwięk, ruch lub inne bodźce i wpływają one na jego codzienne funkcjonowanie, nie dobieraj terapii na podstawie opisu produktu w sklepie. Porozmawiaj z pediatrą albo odpowiednim specjalistą. Zabawki nadal mogą być wykorzystywane w domu, ale ich dobór powinien wynikać z rzeczywistych potrzeb dziecka.

Nie oznacza to, że musimy odbierać takim produktom całą wartość. Dobrze dobrana zabawka daje dziecku okazję do aktywnego poznawania materiałów, ruchu i zależności przyczynowo-skutkowych. To wystarczająco dobry powód, aby znalazła się w dziecięcym pokoju — bez dopisywania jej cudownych właściwości.

Pozwól dziecku odkrywać po swojemu

Dzieci uwielbiają zabawki sensoryczne, ponieważ mogą działać, a nie tylko patrzeć. Dotykają, ściskają, potrząsają, przesuwają i niemal natychmiast otrzymują odpowiedź. Jednocześnie każde dziecko wybiera inne doświadczenia: jedno potrzebuje ruchu całego ciała, drugie chętnie porównuje faktury, a trzecie najdłużej pozostanie przy miękkiej przytulance.

Zamiast szukać najbardziej rozbudowanej zabawki, wybierz taką, która pasuje do wieku i naturalnego sposobu aktywności dziecka. Sprawdź dostępne zabawki sensoryczne dla dzieci w sklepie MojeZabawki.com i zobacz, czy największe zainteresowanie wzbudzi książeczka, gniotek, piłeczka, ścieżka czy zupełnie inny produkt.